Có những ý tưởng chết vì nó dở. Và có những ý tưởng chết vì nó không có chỗ để thử. Với tôi, điều đáng tiếc nhất của khởi nghiệp Việt thuộc loại thứ hai.
Nhiều năm làm việc trong hệ sinh thái khởi nghiệp, tôi nhận ra một điều nghe có vẻ ngược đời: người khởi nghiệp Việt không thiếu ý tưởng. Cái họ thiếu là hạ tầng — một nơi đủ an toàn để thử, đủ tử tế để sai, và đủ kết nối để đứng dậy đi tiếp. Ý tưởng là hạt giống. Nhưng hạt giống gieo xuống mặt đường bê tông thì không cây nào mọc nổi.
Vì sao tôi nói về hạ tầng — rất thật
Tôi không nói chuyện này như một người quan sát. Tôi sống trong nó. Ở Times Zones — công ty hạ tầng đổi mới sáng tạo mà tôi tham gia với vai trò Nhà sáng lập, Phó Chủ tịch — chúng tôi chọn làm đúng cái phần ít ai muốn làm: nền móng. Không phải sản phẩm hào nhoáng để lên báo, mà là nền tảng kết nối hội viên, hệ thống văn phòng ảo — những thứ giúp một người mới bắt đầu không phải tự mình lo tất cả.
Chúng tôi tin rằng đầu tư vào hạ tầng khởi nghiệp là đầu tư vào xác suất — không đặt cược vào một startup cụ thể nào, mà vào khả năng thành công của cả một thế hệ người dám làm. Một trạm sạc không chọn chiếc xe nào sẽ đi xa. Nó chỉ bảo đảm rằng xe nào cũng có chỗ nạp năng lượng.
Thử-sai cần một nơi an toàn
Tôi làm việc theo PDCA — Plan, Do, Check, Action — và trong đó có một nguyên tắc tôi giữ như kim chỉ nam: chấp nhận thử và sai. Nhưng chấp nhận thử-sai ở quy mô cá nhân thì dễ; ở quy mô một xã hội khởi nghiệp thì cần thứ lớn hơn ý chí. Nó cần hạ tầng.
Tôi từng thấy những dự án dừng lại không phải vì người làm thiếu năng lực, mà vì một lần vấp ngã đã lấy đi của họ quá nhiều — vốn liếng, quan hệ, và cả niềm tin vào chính mình.
Tôi từng thấy những ý tưởng tốt nằm im trong ngăn kéo, chỉ vì người nghĩ ra nó không biết bắt đầu từ đâu, gõ cửa ai, và ai sẽ đi cùng mình đoạn đường đầu tiên.
Hạ tầng sinh ra để trả lời đúng những câu hỏi đó. Nó biến thử-sai từ một canh bạc thành một quy trình: sai ở đâu, học ở đó, sửa ở đó — rồi đi tiếp. Đó là tinh thần PDCA đặt vào quy mô cộng đồng.
Quyết định 982 — khi Nhà nước cùng làm hạ tầng
Trong bài trước, tôi đã viết về Quyết định 982/QĐ-TTg — đề án đưa doanh nghiệp công nghệ số Việt vươn ra toàn cầu. Đọc kỹ lại, tôi nhận ra phần khiến mình tâm đắc nhất chính là tư duy hạ tầng của nó: cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho FinTech, AI, IoT; mô hình “3 nhà” — Nhà nước, Nhà trường, Doanh nghiệp; những cánh cửa vốn và bảo hộ sở hữu trí tuệ ở nước ngoài. Sandbox, xét cho cùng, là gì? Là một nơi được phép thử-sai an toàn — ở tầm quốc gia.
Với Times Zones, đó là một sự gặp nhau tự nhiên. Nhà nước mở đường ở tầng thể chế; những người làm hạ tầng như chúng tôi lát tiếp con đường ấy ở tầng cộng đồng — chỗ làm việc, mạng lưới kết nối, người đồng hành. Hai tầng ấy chạm được vào nhau thì người dám thử mới thật sự có chỗ đứng. Không ai đi xa một mình — câu tôi luôn tin, hoá ra cũng đúng cho cả chính sách.
Vậy chúng ta làm gì?
Nếu bạn đang ấp ủ một ý tưởng, tôi xin chia sẻ vài điều tôi tự nhắc mình:
- Đừng thử một mình. Tìm đến những nơi có sẵn hạ tầng — cộng đồng, vườn ươm, không gian làm việc chung. Cái giá của một lần sai sẽ nhỏ đi rất nhiều khi có người đi cùng.
- Thiết kế cái sai trước khi thiết kế cái đúng. Nghĩ đúng mới làm đúng — hãy xác định trước: nếu sai, mình mất tối đa những gì, học được điều gì, và dừng ở đâu.
- Tận dụng những gì đang được mở ra. Sandbox, mô hình ba nhà, các chương trình hỗ trợ — đừng để chính sách nằm trên giấy chỉ vì mình ngại tìm hiểu.
- Nếu bạn đã đi qua đoạn đầu, hãy trở thành hạ tầng cho người sau. Một lời giới thiệu, một giờ chia sẻ kinh nghiệm — đôi khi đó là “văn phòng” đầu tiên của một người mới bắt đầu.
Lời cuối
Tôi tin đất nước này không thiếu người dám nghĩ. Điều chúng ta còn nợ nhau là những nền móng đủ vững để người dám nghĩ trở thành người dám thử — và người dám thử được quyền sai một cách tử tế. Làm hạ tầng là công việc thầm lặng: khi mọi thứ chạy tốt, không ai nhớ đến nó; nhưng thiếu nó, không gì chạy được. Tôi biết ơn vì được chọn công việc thầm lặng ấy.
Móng xây xong — nhà sẽ mọc.
Nguyễn Ngọc Hải