Có những cuộc đua ta xem để biết ai về nhất. Và có những cuộc đua ta xem để biết con người có thể đi xa đến đâu. Với tôi, thể thao của người khuyết tật thuộc loại thứ hai.
Tôi không viết những dòng này như một khán giả đứng ngoài. Trong phần việc của mình ở Ủy ban Thể thao Người khuyết tật Việt Nam, tôi được góp một tay lo đời sống kinh tế cho các vận động viên — nói cho giản dị, là lo miếng cơm cho những người mà xã hội vẫn quen gọi bằng hai chữ phi thường. Càng ở gần công việc ấy, tôi càng thấy hai chữ đó vừa đúng, vừa chưa đủ.
Tôi nhận ra một nghịch lý mà đứng xa không thấy được: người mạnh mẽ nhất trên đường đua lại thường là người lo toan nhiều nhất sau đường đua. Trên đường chạy, họ là ý chí thuần khiết — mỗi mét là một lần vượt qua chính giới hạn của cơ thể mình. Nhưng khi tiếng hô cổ vũ lắng xuống, khi tấm huy chương đã cất vào ngăn tủ, họ trở về với những câu hỏi rất đời: tháng này sống bằng gì, mai kia hết thi đấu thì làm gì, ai lo. Sân vận động vinh danh họ trong vài phút. Cuộc mưu sinh thử thách họ suốt phần đời còn lại.
Tôi nhận ra miếng cơm không phải là chuyện nhỏ được nói cho khiêm tốn. Nó là chuyện lớn được gọi bằng cái tên nhỏ. Một người chỉ có thể dồn trọn ý chí cho đường đua khi sau lưng không còn tiếng gọi của cơm áo. Phẩm giá không sống được trong không khí — nó cần một nền để đứng. Bữa cơm, chỗ ở, một công việc cho ngày giải nghệ — đó là hạ tầng của phẩm giá. Không có hạ tầng ấy, mọi lời tôn vinh đều nhẹ.
Tôi nhận ra thể thao, với người khuyết tật, chưa bao giờ chỉ là huy chương. Nó là cách một con người nói với thế giới — và trước hết, nói với chính mình — rằng: tôi vẫn nguyên vẹn ở nơi quan trọng nhất. Cơ thể có thể thiếu, nhưng ý chí thì không. Mỗi buổi tập là một lần khẳng định quyền được sống đầy đủ. Bởi thế, chăm lo đời sống cho vận động viên khuyết tật không phải là làm từ thiện. Đó là giữ gìn một trong những hình ảnh đẹp nhất mà con người có thể tự vẽ về chính mình.
Có lẽ vì thế mà tôi không thấy phần việc này tách rời những gì mình đang kiến tạo mỗi ngày. Lo an sinh cho một cộng đồng hay lo bữa cơm cho một vận động viên — bản chất chỉ là một: làm cho người khác được yên phần gốc, để họ tự do phần ngọn. Yên cái ăn, cái ở — rồi ý chí sẽ tự biết đường bay.
Ở Lĩnh Nam, chúng tôi hay nói với nhau về những trạm dừng — về một nền an sinh biết chăm lo cho người đi đường, kể cả người về sau cùng trên cao tốc. Người ta thường chỉ nhìn theo chiếc xe dẫn đầu; nhưng một con đường tử tế được đo bằng cách nó đối đãi với người về đích sau cùng. Thể thao cũng vậy. Xã hội cũng vậy. Người về sau cùng không cần lòng thương hại — họ cần một trạm dừng đủ đầy để đi tiếp chặng của mình.
Tôi vẫn tin không ai đi xa một mình. Các vận động viên khuyết tật dạy tôi vế đầu của niềm tin ấy — rằng con người có thể đi xa hơn mọi giới hạn. Còn phần việc của những người như tôi là giữ lấy vế sau — để trên chặng đường ấy, không ai bị bỏ lại chỉ vì một bữa cơm.
Tôi biết ơn vì được đứng ở phần việc lặng lẽ này — không phải trên bục vinh quang, mà ở phía sau bục, nơi những lo toan cần một bàn tay. Vinh quang là của họ, và họ xứng đáng. Phần chúng tôi — là giữ cho bếp lửa phía sau vinh quang ấy luôn đỏ.
Để người về đích sau cùng, vẫn có một mâm cơm đợi mình.
TP. Hồ Chí Minh, tháng 8/2026 — Nguyễn Ngọc Hải