Đá nghìn năm còn ấm,
Lụa trăm tuổi chưa nhoà.
Cái đẹp nằm im đó —
Chờ tay người mở ra.
Có những cái đẹp ta ngắm rồi quên. Và có những cái đẹp cứ ở lại trong ta, âm ỉ như than hồng — đến mức ta hiểu rằng mình phải làm một điều gì đó cho nó. Với tôi, di sản miền Trung thuộc loại thứ hai.
Tôi cảm cái đẹp ấy ở Huế — nơi mái ngói cung đình trầm xuống như một tiếng thở dài rất khẽ của thời gian. Ở Hội An — nơi đèn lồng không thắp để trang trí, mà thắp để nhớ. Ở Mỹ Sơn — nơi những khối gạch Chăm nghìn năm vẫn đứng, lặng lẽ như người giữ lời hứa. Đi qua những nơi ấy, tôi nhận ra một điều: cái đẹp không nằm trong đá, trong gỗ, trong lụa. Nó nằm trong bàn tay của bao thế hệ đã nâng niu mà giữ. Đá chỉ là đá — cho đến khi có người thổi vào đó một đời sống.
Tôi cũng nhận ra một điều thứ hai, ít thơ hơn nhưng thật hơn: cái đẹp không tự nuôi được mình. Một mái nhà cổ cần tiền để chống dột. Một nghệ nhân cần một đơn hàng để giữ nghề. Một lễ hội cần khán giả để khỏi thành ký ức. Người ta gọi con đường ấy bằng một cái tên còn mới ở nước mình — công nghiệp văn hoá. Tôi thích gọi giản dị hơn: đưa cái đẹp đi làm. Để nó không chỉ được ngắm, mà còn nuôi sống được người giữ nó — và đến lượt mình, trở thành một sức mạnh rất mềm nhưng rất bền của đất nước.
Đó là lý do những ngày này ở Đà Nẵng, tôi cùng anh em gây dựng một đầu mối cho con đường ấy tại miền Trung — một văn phòng đại diện của Hiệp hội Phát triển Công nghiệp Văn hoá Việt Nam, hiệp hội quốc gia vừa được thành lập năm 2025. Miền Trung là vùng hội tụ di sản bậc nhất cả nước, nhưng hệ sinh thái sáng tạo nơi đây vẫn còn phân tán: nghệ sĩ một nơi, doanh nghiệp một nơi, viện trường một nơi, nhà đầu tư một nơi khác nữa. Việc của một đầu mối, nói cho cùng, chỉ là việc của một cái bàn — để những con người ấy ngồi lại được với nhau. Mà tôi tin điều tôi vẫn tin: không ai đi xa một mình.
Sẽ có người hỏi: làm kinh tế trên di sản, có sợ làm hỏng di sản không? Tôi nghĩ ngược lại. Cái làm hỏng di sản không phải là được sử dụng — mà là bị bỏ quên. Một ngôi nhà cổ có người ở thì ấm, bỏ trống thì mục. Vấn đề không nằm ở chỗ có đưa cái đẹp đi làm hay không, mà ở chỗ đưa nó đi làm bằng thái độ nào: tham lam thì cái đẹp cạn, tử tế thì cái đẹp sinh sôi. Tôi chọn cách thứ hai — chậm hơn, nhưng bền hơn.
Nửa đời đi làm, tôi từng nghĩ mình xây những thứ đo được: một công ty, một hệ thống, một con số. Càng đi, tôi càng hiểu thứ bền nhất mình có thể góp tay xây lại là thứ khó đo nhất — một nếp văn hoá, một cái đẹp được truyền tay. Đá nghìn năm còn ấm là nhờ vậy: vì luôn có một bàn tay đặt lên nó, đúng lúc.
Cái đẹp đã chờ đủ lâu. Còn lại — là bàn tay của chúng ta.
Đà Nẵng, tháng 8/2026 — Nguyễn Ngọc Hải