Có những bài học ta phải trả bằng thời gian của chính mình — sai, sửa, rồi lại sai. Và có những bài học ta được trao lại, gọn ghẽ, từ thời gian của người khác. Với tôi, loại thứ hai là cách học nhanh nhất mà đời người cho phép. Ông bà mình gọi nó bằng một chữ giản dị: học từ người đi trước.
Vì sao tôi quan tâm — rất thật
Tôi không viết điều này như một người sưu tầm danh ngôn. Tôi viết từ chỗ mình đang đứng. Quanh tôi lúc này là những con người mà quãng đường nghề của họ dài hơn quãng đường của tôi rất nhiều. Anh Đậu Trọng Hiển — hơn hai mươi năm đi cùng trí tuệ nhân tạo, đô thị thông minh và chuyển đổi số; SmartSys, đứa con tinh thần anh gây dựng từ năm 2014, đến nay đã hơn mười năm tuổi. Chị Annie Nguyễn — mười sáu năm trong nghề truyền thông và xúc tiến thương mại quốc tế, nay nhận vai đứng mũi chịu sào ở CD Restop. Cộng lại, đó là mấy chục năm nghề. Và tôi được đứng cạnh.
Đứng cạnh là một đặc ân. Nhưng đặc ân chỉ thành bài học khi mình biết cách nhận.
Hai mươi năm dạy điều mà hai năm không dạy được
Điều đầu tiên tôi học từ anh Hiển không phải là công nghệ. Là sự bền bỉ. Người ta dễ hào hứng với công nghệ trong một mùa; anh đi với nó hơn hai thập kỷ — lặng lẽ, kiên nhẫn, từ những ngày các khái niệm ấy còn xa lạ với phần lớn chúng ta. Hơn mười năm cho một công ty công nghệ ở Việt Nam là một con số mà ai từng làm nghề sẽ hiểu độ nặng của nó. Con số ấy không dạy ta một thủ thuật nào cả. Nó dạy ta thứ khó hơn nhiều: cách giữ một niềm tin sống qua những mùa nóng lạnh của thị trường.
Tôi học ở anh cách làm sản phẩm: sáu lõi công nghệ dùng chung, mười tám sản phẩm dựng bên trên — xây một lần, tái dùng cho mọi dự án, như người thợ giỏi mài sẵn bộ đồ nghề trước khi nhận việc. Người đi đường dài, hoá ra, không phải là người chạy nhanh hơn — mà là người ít phải làm lại hơn.
Tôi học ở chị Annie một thứ khác — cách nhìn. Nhìn một việc, chị không hỏi việc này đang thế nào; chị hỏi việc này xứng đáng trở thành cái gì. Mười sáu năm nghề cho chị con mắt ấy: con mắt đo một việc bằng tương lai của nó, chứ không phải bằng hiện trạng của nó. Tôi từng nghĩ đó là năng khiếu. Đứng cạnh chị đủ lâu, tôi hiểu đó là kết quả của mười sáu năm nhìn — nhìn nhiều đến mức thành phản xạ.
Học bằng cách đứng cạnh
Cách học này không nằm trong giáo trình nào. Nó nằm ở những chi tiết nhỏ mà nếu vội, ta sẽ bước qua. Tôi nhớ những câu anh Hiển hỏi bên trụ sạc — về trụ điện, về tấm pin, về phần mềm vận hành — những câu mà chỉ người từng lăn lộn với hệ thống mới biết đường hỏi. Hôm ấy tôi nhận ra: muốn biết một người đã đi bao xa, đừng nghe câu trả lời của họ — hãy nghe câu hỏi của họ. Câu trả lời có thể học thuộc. Câu hỏi thì phải sống mới có.
Vậy chúng ta làm gì?
Bốn điều tôi tự nhắc mình — và muốn gửi những người trẻ đang bắt đầu:
- Tìm cho được người đã đi đường dài trong đúng việc mình muốn làm. Sách cho ta bản đồ; người đi trước cho ta con đường đã có dấu chân.
- Đứng cạnh đủ lâu. Kinh nghiệm hai mươi năm không truyền được trong một buổi cà phê — nó ngấm qua từng lần cùng làm, cùng sai, cùng sửa.
- Nghe câu hỏi, đừng chỉ chờ câu trả lời. Cách một người đặt câu hỏi cho ta biết họ hiểu nghề đến đâu — và dạy ta cách hiểu.
- Đối đãi tử tế với lòng tin. Người đi trước không chỉ trao kinh nghiệm; họ trao cả lòng tin. Học cho đến nơi là cách trả ơn duy nhất xứng đáng.
Lời cuối
Tôi vẫn tin điều tôi luôn tin: không ai đi xa một mình. Nhưng càng đi, tôi càng hiểu thêm một tầng nghĩa của câu ấy: đi cùng người đã đi xa, ta không chỉ đỡ lạc đường — ta còn được thừa hưởng đôi mắt đã thuộc đường. Hai mươi năm của anh Hiển, mười sáu năm của chị Annie — tôi không thể sống thay những năm tháng ấy. Nhưng tôi có thể học từ chúng, mỗi ngày, bằng sự biết ơn của người được đứng cạnh.
Thời gian của người khác là món quà không ai nợ mình. Phần của mình — là học cho đến nơi.